ram sutar : शिल्पकलेतील भीष्माचार्य : राम सुतारांचा 'अमर वारसा'

फोटो सौजन्य : सोशल मीडिया

भारतीय शिल्पकलेच्या अवकाशातील एक देदीप्यमान नक्षत्र काळाच्या पडद्याआड गेले. जागतिक ख्यातीचे शिल्पकार राम वनजी सुतार यांचे 17 डिसेंबरच्या मध्यरात्री निधन झाले. वयाच्या शंभराव्या वर्षीही सर्जनशीलतेने कार्यरत असलेल्या या कलावंताने सहा दशकांच्या कारकिर्दीत 200 हून अधिक भव्य शिल्पांना 'जन्म' दिला. त्यांच्या हातून घडलेली शिल्पे केवळ दगड किंवा कांस्याची नाहीत; ती भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्याची, एकात्मतेची आणि सांस्कृतिक वारशाची जिवंत साक्ष आहेत.

धुळे जिल्ह्यातील गोंदूर गावी 1925 मध्ये गरीब सुतार कुटुंबात जन्मलेल्या राम सुतारांनी संघर्ष केला. प्रतिभा घडवली. गुरू श्रीराम जोशींच्या प्रोत्साहनाने मुंबईच्या सर जे.जे. स्कूल ऑफ आर्टमध्ये शिक्षण घेतले आणि मेयो सुवर्णपदक पटकावले. अजिंठा-एलोरा लेण्यांच्या पुनरुज्जीवनापासून ते सरकारी नोकरी सोडून स्वतंत्र शिल्पकार होण्यापर्यंतचा त्यांचा प्रवास प्रेरणादायी आहे. कांस्य धातूवरचे त्यांचे प्रभुत्व आणि भव्यतेला आकार देण्याची कला जगप्रसिद्ध झाली.

भारताच्या सांस्कृतिक, सामाजिक आणि ऐतिहासिक स्मृती ज्या काही व्यक्तींमुळे दृढ झाल्या, त्यात शिल्पकार राम सुतार यांचे नाव अग्रक्रमाने घेतले जाते. त्यांनी घडवलेली शिल्पे ही केवळ दगड, धातू किंवा कांस्यातील कलाकृती नसून, ती भारताच्या आत्म्याचे, संघर्षाचे आणि नेतृत्वाचे मूर्त रूप आहेत. शिल्पकलेला आधुनिक राष्ट्रनिर्मितीशी जोडण्याचे कार्य राम सुतार यांनी अत्यंत संयत, अभ्यासपूर्ण आणि समर्पित वृत्तीने केले.

राम सुतार यांच्या कलेची खरी ओळख म्हणजे व्यक्तिमत्त्वाचे अचूक प्रतिबिंब. त्यांनी साकारलेल्या महात्मा गांधी, सरदार वल्लभभाई पटेल, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर, पंडित जवाहरलाल नेहरू यांसारख्या थोर व्यक्तींच्या मूर्ती केवळ त्यांच्या चेहऱ्याची प्रतिकृती नाहीत, तर त्या त्या विचारधारेचे मूर्त रूप आहेत. गांधीजींच्या मूर्तीतील साधेपणा, पटेलांच्या मूर्तीतील कठोर निर्धार किंवा डॉ. आंबेडकरांच्या शिल्पातील विचारशीलता  हे सारे राम सुतार यांच्या सूक्ष्म निरीक्षणाचे फलित आहे.

राम सुतार यांच्या योगदानाचा मुकुटमणी म्हणजे स्टॅच्यू ऑफ युनिटी. जगातील सर्वांत उंच, 182 मीटरचा सरदार वल्लभभाई पटेलांचा पुतळा. विशेषतः स्टॅच्यू ऑफ युनिटी या जगातील सर्वात उंच पुतळ्यामुळे राम सुतार यांचे नाव केवळ भारतातच नव्हे, तर जागतिक कला आणि स्थापत्य इतिहासात कोरले गेले. ही कलाकृती म्हणजे केवळ उंचीचा विक्रम नाही, तर भारतीय एकात्मतेचे, नेतृत्वाचे आणि राष्ट्रनिर्मितीच्या संकल्पनेचे भव्य प्रतीक आहे. एवढ्या विशाल शिल्पामध्येही सरदार पटेल यांच्या व्यक्तिमत्त्वातील संयम, दृढता आणि दृष्टी स्पष्टपणे जाणवते, हे राम सुतार यांच्या कलेचे मोठे यश आहे. हा पंतप्रधान नरेंद्र मोदींचा स्वप्नप्रकल्प असला तरी त्याची कलात्मक उत्कृष्टता राम सुतारांच्या हातूनच साकारली. 

संसदेसमोरील ध्यानस्थ महात्मा गांधींचा पुतळा, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर, छत्रपती शिवाजी महाराज, ज्योतिबा फुले यांची जगभरातील शिल्पे, तसेच विदेशींना भेट म्हणून दिलेले गांधींचे अर्धपुतळे, हे सर्व भारताच्या अहिंसा, समता आणि शौर्याच्या मूल्यांचे प्रतीक बनले. चंबळ स्मारकासारख्या रचनेने तर त्यांनी बंधुत्वाची भावना अमर केली. काँक्रिटच्या एकाच ठोकळ्यातून कोरलेली ही 45 फूट उंच भव्य मूर्ती ही मध्य प्रदेश आणि राजस्थानमधील बंधुत्वाची प्रतीक मानली जाते. ही मूर्ती एक माता दोन मुलांसह असल्याचं पाहून पंडित नेहरूंनीही राम सुतार यांचे कौतुक केले होते. 

राम सुतार यांचा प्रवास हा एका सामान्य सुतार कुटुंबातून जागतिक कीर्तीच्या शिल्पकारापर्यंतचा आहे. ग्रामीण वास्तवात जन्मलेले राम सुतार हे मेहनत, निरीक्षण आणि अथक साधनेच्या जोरावर आंतरराष्ट्रीय दर्जाचे शिल्पकार झाले. त्यांच्या शिल्पांमधील सहजता, प्रमाणबद्धता आणि भावभावना पाहता, त्या शिल्पांमागे असलेली कठोर शिस्त आणि सखोल अभ्यास सहज जाणवतो.

पद्मश्री (1999), पद्मभूषण (2016), टागोर पुरस्कार आणि 2024चा महाराष्ट्र भूषण हे सन्मान त्यांच्या योगदानाची पोहोचपावती आहेत. पुत्र अनिल सुतारांसोबत विकसित केलेले 'आनंदवन' शिल्पउद्यान नव्या पिढीला प्रेरणादायी आहे.

राम सुतार यांची कला कधीही भडकपणाकडे झुकत नाही. ती शांत, गंभीर आणि दीर्घकाळ परिणाम करणारी आहे. त्यांच्या शिल्पांमध्ये राजकीय किंवा वैचारिक अतिरेक नसून, इतिहासाशी प्रामाणिक राहण्याचा प्रयत्न दिसतो. त्यामुळेच विविध विचारधारांचे लोक त्यांच्या कलेचा आदर करतात. कलाकार म्हणून त्यांनी स्वतःला कधीही केवळ सत्तेचा किंवा काळाचा प्रवक्ता बनवले नाही; त्यांनी स्वतःला इतिहासाचा साक्षीदार बनवले.

आजच्या झपाट्याने बदलणाऱ्या काळात, कला देखील तात्कालिक प्रसिद्धीच्या मागे धावताना दिसते. अशा वेळी राम सुतार यांची दीर्घ साधना, शिस्तबद्ध कामकाज आणि विनम्र व्यक्तिमत्त्व हे नव्या पिढीच्या कलाकारांसाठी दीपस्तंभासारखे आहे. त्यांनी सिद्ध केले की खरे यश हे वेळेच्या कसोटीवर टिकणाऱ्या कामातूनच मिळते.

राम सुतार हे केवळ शिल्पकार नाहीत; ते राष्ट्रस्मृतीचे शिल्पकार आहेत. त्यांच्या हातातून साकारलेल्या मूर्ती पुढील पिढ्यांना इतिहासाची ओळख करून देतील, प्रेरणा देतील आणि राष्ट्राबद्दल अभिमान निर्माण करतील. म्हणूनच राम सुतार यांचे योगदान हे कला क्षेत्रापुरते मर्यादित न राहता, भारतीय सांस्कृतिक वारशाचा अविभाज्य भाग बनले आहे.

राम सुतार यांच्या निधनाने शिल्पकला क्षेत्र पोरके झाले, पण त्यांचे शिल्प सदैव बोलत राहतील. आजच्या डिजिटल युगात हाताने घडवलेल्या कलेचे महत्त्व त्यांनी अधोरेखित केले. त्यांचा वारसा भारताच्या सांस्कृतिक ओळखीला अधिक दृढ करेल.  शिल्पकार अमर असतात कारण ते त्यांच्या कलाकृतीत चिरंजीव राहतात. शिल्पकार राम सुतारही तसेच जिवंत राहतील.